Zergatik aldatzen den bertso-zenbaketa itzulpenen artean — eta nola lortzen dugun zutabe paraleloak lerrokatuta egotea.
Bertsifikazioa testu biblikoa kapituluetan eta bertsetetan zatitzeko era da. Kapituluetan eta bertsetetan banatzea ez da jatorrizko testuaren parte — kapituluak XIII. mendean Stephen Langtonek sartu zituen, eta bertseten zenbaketa modernoa XVI. mendean Robert Estienne (Stephanus) inprimatzaileak. Banaketa horiek pixkanaka eta tradizio desberdinen arabera finkatu zirenez, elkarren artean desberdinak dira.
Ondorioa: esaldi berak bertset-zenbaki desberdina izan dezake bi itzulpenetan — batzuetan baita kapitulu-zenbaki desberdina ere. Hori bereziki ikuspegi paraleloan gertatzen da traba (eta bilaketako zutabe paraleloetan), non bertset bera zutabe guztietan errenkada berean egotea nahi dugun.
Munduan zenbaketa-eskema finkatu gutxi batzuk daude. Itzulpen bakoitzak horietako bati jarraitzen dio. Ohikoenak hauek dira:
| Eskema | Tradizioa | Ezaugarria |
|---|---|---|
org | Hebrearra / jatorrizkoa | Salmoen izenburuak bertset gisa zenbatzen dira. Eskema hau da gure oinarri komuna: gainerako guztiak honetara eramaten ditugu, itzulpenak ikuspegi paraleloan lerrokatuta ager daitezen. Itzulpen esloveniarrek (SSP, EKU …), alemanek, frantsesek, kroaziarrek eta beste batzuek jarraitzen diote. |
eng | Ingelesa (KJV) | Salmoen izenburuak ez dira zenbatzen; kapitulu-muga desberdin batzuk (Joel, Malakias, Jonas …). KJV, CEV, GNT jarraitzen diote, baita hego-amerikar espainolek (DHH, RVR95) eta errumaniarrak (RCB) ere. |
lxx | Septuaginta (grekoa) | Salmoak modu desberdinean zenbakitzen dira (ikus beheko taula). Testu ortodoxoak eta greko zaharrak. |
vul | Vulgata (latinoa) | Salmoetan Septuagintari jarraitzen dio; gainerako liburuetan gehienbat hebrearrari. Vulgata (VUL, VLC). |
rsc / rso | Errusiar sinodala | Berezitasunak Salmoetan eta zenbait libururetan. Errusiar itzulpen sinodala (RUS). |
Salmo askok izenburua dute (adib. «Daviden salmoa …»). Tradizio hebrearrean (SSP) izenburu hori 1. bertseta da, eta horregatik hurrengo bertset guztiak lekuz aldatzen dira; tradizio ingelesean (KJV) izenburua ez da zenbakitzen. Izenburu luzeagoek, bi lerrokoek (adib. Sal 51, 52, 54, 60), bi bertseten desplazamendua eragiten dute. Hau da desberdintasunen iturri ohikoena, alde handiz — 150 salmoetatik gehienei eragiten die.
Septuaginta grekoan eta Vulgata latinoan zenbait salmo bateratuta edo zatituta daude, eta horregatik ia Salterio osoa kapitulu-zenbaki batez lekualdatuta dago. Vulgatako «Sal 50» (Miserere ospetsua) hebrearreko «Sal 51» da. Mapaketa osoa:
| Vulgata / Septuaginta | Hebrearra (gure oinarria) |
|---|---|
| Ps 1–8 | Ps 1–8 (berdina) |
| Ps 9 | Ps 9 + 10 (bateratuak) |
| Ps 10–112 | Ps 11–113 (+1) |
| Ps 113 | Ps 114 + 115 (bateratuak) |
| Ps 114–115 | Ps 116 (zatitua) |
| Ps 116–145 | Ps 117–146 (+1) |
| Ps 146–147 | Ps 147 (zatitua) |
| Ps 148–150 | Ps 148–150 (berdina) |
Leku batzuetan tradizioek testua kapitulu-kopuru desberdinetan banatzen dute:
Dozenaka lekutan bi bertseten (edo kapituluen) arteko muga bertset batez desberdina da, hebrear eta ingeles banaketek amaiera/hasiera beste leku batean jartzen dutelako. Adibide batzuk:
2 Mz 21,37 = 22,1 · 4 Mz 17,1 = 16,36 · 1 Sam 20,42 = 21,1 · 1 Kr 4,21 = 5,1 · 2 Sam 18,33 = 19,1 · Vp 6,13 = 7,1 · Ezk 20,45 = 21,1 · Nah 1,15 = 2,1 · Zah 1,18 = 2,1 · Oz 1,10 = 2,1.
Itzulpen zaharragoetan (KJV) dauden zenbait bertset ez daude edizio kritiko modernoetan (SSP) — ez zenbaketagatik, baizik eta eskuizkribu zaharrenek ez dituztelako jasotzen. Hori ez da bertsifikazio-kontua, baina ikuspegi paraleloan antzera agertzen da (falta den bertset bat).
Leku ohikoak: Mt 17,21 · 18,11 · 23,14 · Mr 7,16 · 9,44 · 9,46 · 11,26 · 15,28 · Lk 17,36 · 23,17 · Jn 5,4 · Apd 8,37 · 15,34 · 24,7 · 28,29 · Rim 16,24, baita pasarte luzeagoak ere Mr 16,9–20 eta Jn 7,53–8,11.
Hemen desberdintasunak handienak dira. Danieli egindako gehigarri grekoek (Azariasen otoitza Dn 3an, Susana, Bel eta herensugea) eta Esteri egindakoek (gehigarri grekoak) oso zenbaketa desberdina dute edizio batetik bestera, askotan azpibertsetekin (1a, 1b, 1c …). Siraziderra ere edizio batetik bestera ezagunki desberdin zenbakitua dago. Mapaketa ofizialek ahalbidetzen duten neurrian lerrokatzen ditugu.
Batzuetan liburu oso bat beste leku batean dago beste itzulpen batean: Jeremiasen Gutuna liburu independentea da edizio batzuetan (SSP), baina Baruken 6. kapitulua beste batzuetan (edizio ekumenikoa). Lekualdaketa horiek ere lerrokatzen ditugu — lehen bertsetaren aurreko sarrera-testua eta izenburua barne.
org) duen lekua jasotzen du — horri erreferentzia kanoniko deitzen diogu (adib. PSA 3,2). Haren arabera lerrokatzen ditugu ikuspegi paraleloko zutabeak: horregatik daude «Ljubim te» eta «I will love» errenkada berean, bakoitzak bere zenbakia izan arren. versification.vrs fitxategitik kalkulatzen dugu — hau da, argitaratzailearen iturri ofizialetik. versification.vrs ez duten inportazioetarako, eskema geuk zehaztu eta esleitu dugu — bakoitza bere ezaugarri bereizgarrien arabera egiaztatuz (salmoen izenburuen zenbaketa, Joel eta Malakiasen kapitulu-kopurua, salmoen zenbaketa). Gehienak (esloveniarra, alemana, kroaziarra, euskara, lituaniarra …) hebrear zenbaketari jarraitzen diote eta dagoeneko lerrokatuta zeuden. eng) — CEV, GNT, hego-amerikar espainol DHH eta RVR95, errumaniar RCB; baita Westcott-Hort Itun Berri grekoa ere (GNTWH, GWH), ingeles/KJV zenbaketa-tradizioari jarraitzen diona; Segond frantsesarentzat (SEG) profetentzat soilik, bere salmoak dagoeneko hebrearrak baitira.vul) — Vulgata latinoa (VUL, VLC) eta Japelj (JAP) eta Wolf (WLF) eslovenierazko itzulpen katoliko zaharrak, Vulgatari jarraitzen diotenak.rsc) — errusiar itzulpen sinodala (RUS), salmoak Septuagintaren arabera zenbakitzen dituena.Leku horietan guztietan edukia beti erakusten da — lerrokatzea soilik egon daiteke bertset batez lekualdatuta. Markatzaileak — hori agerian uzten du.
Lerrokatzea pixkanaka eratu zen, baina azkenean eskema ofizial, publikoki argitaratuetan oinarritzen da:
versification.vrsarekin) — bertset guztien laurden bat inguru. Gainerakoak eskemarik gabeko inportazio zaharragoak ziren. eng itzulpen ingeles, hego-amerikar espainol eta errumaniarrarentzat (Segond frantsesarentzat profetentzat soilik), vul Vulgata eta esloveniako bi itzulpen katoliko zaharrentzat, rsc errusiar itzulpen sinodalarentzat.
Bertsifikazio-eskema estandarrak (org, eng, lxx, vul, rsc, rso …) Paratext (UBS / SIL) inguruko komunitateak mantentzen ditu eta .vrs formatuan argitaratzen ditu — publikoki ubsicap/versification_jsonen eta sillsdev/libpalaso liburutegian.